Jak zachować jasność umysłu i aktywnie uczestniczyć w życiu rodzinnym

Chwile spędzane z rodziną są cenne, ponieważ pomagają łączyć różne pokolenia. Są okazją do dzielenia się doświadczeniami, rozmów o szkole lub pracy, o tym, co wydarzyło się wczoraj, czy też snucia planów na jutro. Czasem jednak przy wspólnym stole siedzi ktoś, kto rzadko zabiera głos i ogranicza się jedynie do przytakiwania.

Nie wynika to z braku zainteresowania ani z poczucia, że nie ma nic do powiedzenia. Czasem przyczyną mogą być trudności z nadążaniem za przebiegiem rozmowy, obawa przed pomyleniem faktów bądź przed zapomnieniem o jakimś ważnym szczególe. Takie sytuacje mogą towarzyszyć osobom borykającym się z różnymi problemami związanymi ze sprawnością mózgu. Stopniowo umysł zaczyna działać wolniej, myśli stają się mniej klarowne, a utrzymanie roli niezawodnego oparcia dla bliskich nastręcza coraz większych trudności.

Są to chwile, w których ludzie narażeni są na wykluczenie z życia rodzinnego z powodu trudności poznawczych, mimo że fizycznie nadal są obecni. Jest to sytuacja, która dotyka nie tylko dziadków i rodziców, ale równie głęboko przeżywają ją osoby młodsze, a zatem odbija się na wszystkich grupach wiekowych. Wynika to z faktu, że dobra kondycja mózgu to nie tylko pamięć. To także możliwość dalszego uczestniczenia w życiu rodzinnym oraz odgrywania nadal ważnej roli dla rodziny i przyjaciół.

Europa przechodzi obecnie ważny etap transformacji w zakresie ewolucji systemów opieki zdrowotnej. Nowe technologie umożliwiają wcześniejsze wykrywanie chorób i szybsze rozpoczęcie ich leczenia, co zwiększa szanse na wyzdrowienie i przyczynia się do wydłużenia średniej długości życia.

W rezultacie ludzie żyją dłużej. Odsetek ludności europejskiej w wieku 65 lat i starszej wzrósł z 16% w roku 2000 do ponad 21% w roku 2023, a według prognoz do roku 2050 zbliży się do 30%¹. Jednak dłuższe życie nie oznacza automatycznie lepszej jakości życia, zwłaszcza jeżeli długowieczność nie idzie w parze ze sprawnością fizyczną i umysłową.

Jak wynika z danych OECD i Unii Europejskiej, około 40% osób w wieku 65 lat i starszych cierpi na co najmniej dwie choroby przewlekłe.¹ Stąd wniosek, że długowieczności nie powinno się mierzyć wyłącznie liczbą przeżytych lat, ale także ich jakością. Dlatego też współczesna profilaktyka coraz częściej koncentruje się na utrzymaniu sprawności i jakości życia możliwie jak najdłużej, a nie wyłącznie na leczeniu chorób wtedy, gdy już się pojawią. Warto zaznaczyć, że to podejście nie dotyczy wyłącznie seniorów. Sprawność umysłu budujemy przez całe życie, dlatego znaczenie mają codzienne nawyki kształtowane już we wcześniejszych etapach życia.

W kontekście sprawności umysłu nie chodzi wyłącznie o leczenie czy konkretne badania. Chodzi o szerzej pojętą zmianę stylu życia i codziennych nawyków.

Oznacza to podejmowanie działań, gdy jesteśmy jeszcze młodzi i zdrowi. Więzi międzyludzkie, aktywność fizyczna i stymulacja intelektualna mogą przyczynić się do utrzymania sprawności mózgu, spowolnienia postępującego pogorszenia zdolności poznawczych oraz wspierania dobrego samopoczucia psychicznego.

Pomyśl o maratończyku. Nikt nie porywa się na przebiegnięcie 42 kilometrów bez wielu miesięcy przygotowań. Zachowanie sprawności, samodzielności i zdolności do aktywnego uczestniczenia w życiu rodziny oraz społeczności wymaga długofalowej troski i systematycznych działań.

Badania przeprowadzone przez Komisję Lancet w roku 2024, sugerują, że poprzez wyeliminowanie 14 modyfikowalnych czynników ryzyka można zapobiec lub spowolnić rozwój nawet 45% przypadków demencji.² Z najnowszych badań opublikowanych w czasopiśmie „EBioMedicine” przez Global Brain Health Institute w roku 2025 wynika, że po uwzględnieniu szerszych uwarunkowań społecznych i tych związanych z płcią, takich jak ubóstwo, różnice w poziomie dochodów, nagłe pogorszenie sytuacji finansowej czy zakażenie wirusem HIV, odsetek przypadków, którym można potencjalnie zapobiec, mógłby wzrosnąć do około 65%.³ To potwierdza, że zdrowie mózgu nie kształtuje się w wieku 70 lat. Kształtuje się ono przez całe życie.

Stany takie jak stres, wypalenie, przeciążenie poznawcze i obniżona odporność emocjonalna mogą dotykać ludzi na każdym etapie życia. Obowiązki zawodowe i rodzinne oraz trudności związane z utrzymywaniem kontaktów towarzyskich przy napiętym grafiku mogą niekorzystnie odbijać się na stanie psychicznym. Z biegiem czasu czynniki te mogą przyczyniać się do pogorszenia funkcji poznawczych lub zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzeń związanych z mózgiem w późniejszym wieku.

Właśnie dlatego zdrowie mózgu to coś więcej niż tylko pamięć. Oznacza to dbanie o swój umysł już dziś, aby chronić swoją niezależność, dobrostan i jakość życia w przyszłości. Zdrowe starzenie się to nie tylko dłuższe, ale także lepsze jakościowo życie. Wykazywanie troski o sprawność umysłu, gdy jest się jeszcze zdrowym i pełnym energii, nie oznacza popadania w panikę – powinno być postrzegane raczej jako inwestycja w swoją przyszłość, zarówno jako jednostki, jak i aktywnego członka społeczności.

Nie na wszystkie choroby i zaburzenia związane z pracą mózgu mamy wpływ. Wiemy jednak, że wiele codziennych nawyków może wspierać sprawność poznawczą i ograniczać ryzyko części schorzeń oraz zaburzeń związanych z wiekiem.

Działania te można podzielić na trzy główne obszary.

• Profilaktyka zdrowotna – ważne jest, aby nie lekceważyć problemów związanych ze wzrokiem, słuchem lub urazami głowy. Równie istotne jest unikanie palenia tytoniu i nadmiernego spożycia alkoholu, zbilansowana dieta oraz kontrolowanie takich czynników ryzyka jak wysoki poziom cholesterolu czy cukrzyca.
• Codzienne czynności – regularna aktywność fizyczna, uprawianie sportu, uczenie się nowych rzeczy oraz przebywanie w zdrowym otoczeniu mogą przyczynić się do zachowania funkcji poznawczych i spowolnienia ich pogorszenia.
• Aktywność społeczna – izolacja społeczna i depresja są uznawane za jedne z czynników mogących negatywnie wpływać na zdrowie mózgu. To obszar często pomijany, choć bardzo ważny dla zachowania dobrej jakości życia.

Utrzymywanie silnych więzi i okazywanie zainteresowania życiem bliskich pomaga nam czuć się częścią społeczności oraz pełnić w niej znaczącą rolę. Rozmawianie z dziećmi, dzielenie się emocjami, udzielanie rad czy zabawa z wnukami sprawia, że czujemy się potrzebni i mamy poczucie więzi.

Uczestnictwo w życiu rodzinnym to nie tylko forma treningu umysłowego, ale przede wszystkim źródło dobrostanu emocjonalnego.

Przez wiele lat utrzymywanie aktywności umysłowej kojarzyło się z krzyżówkami lub ćwiczeniami pamięciowymi. Dzisiaj wiemy, że zdrowie mózgu to znacznie bardziej złożona kwestia.

Wpływa na nie wiele czynników, a ostatecznym celem nie jest jedynie spowolnienie procesu starzenia się mózgu. Chodzi o to, by nadal w pełni uczestniczyć w życiu naszych dzieci i wnuków, nie izolując się z powodu trudności w nadążaniu za rozmowami lub zrozumieniu ich zmartwień i aspiracji.

Dbanie o sprawność umysłową oznacza regularne badania kontrolne, troskę o zdrowie oraz prowadzenie stylu życia wspierającego funkcje poznawcze. To także szansa na zachowanie samodzielności, aktywności i ważnej roli w życiu rodziny.

Zdrowie mózgu to nie tylko kwestia pamięci czy ryzyko chorób. To również możliwość dalszego uczestniczenia w życiu bliskich, dzielenia się doświadczeniami i podtrzymywania relacji, które są dla nas ważne.

W tym kontekście ważne staje się zrozumienie, w jaki sposób bardziej praktyczne podejście do aktywnego starzenia się może przynieść realne zmiany. Chodzi nie tylko o dbanie o zdrowie, ale również o zachowanie niezależności, dobrego funkcjonowania i relacji z innymi ludźmi. Co ważne, o te obszary warto dbać nie tylko w późniejszych latach, ale na każdym etapie życia.

Przez wiele lat niewiele uwagi poświęcano w Polsce zdrowiu mózgu i chorobom wpływającym na funkcje poznawcze. Gdy rodzic lub dziadek wydawał się bardziej nieobecny, wolniej reagował lub zaczynał mieć trudności z codziennymi czynnościami, które dotychczas były częścią jego normalnej rutyny, często właśnie rodzina jako pierwsza dostrzegała te zmiany i brała na siebie odpowiedzialność za tę sytuację. Jednak wsparcie medyczne było często ograniczone, a skutecznych działań ukierunkowanych na leczenie, a tym bardziej na profilaktykę tych schorzeń, było niewiele.

Według najnowszych badań w Polsce żyje obecnie ponad 500 000 osób cierpiących na demencję, jednak wiele z nich nigdy nie uzyskało formalnej diagnozy.⁴ To pokazuje, jak ważna jest wiedza na temat zdrowia mózgu, wczesne reagowanie na niepokojące objawy oraz budowanie świadomości społecznej na temat chorób wpływających na funkcje poznawcze.

Coraz częściej podkreśla się, że wczesna diagnoza i odpowiednio szybkie działania mogą mieć znaczenie zarówno dla osoby chorej, jak i jej bliskich. Dlatego rośnie znaczenie edukacji, profilaktyki i rozmów o zdrowiu mózgu, zanim trudności staną się na tyle nasilone, że zaczną wpływać na codzienne życie i relacje rodzinne.

Przez wiele lat w Polsce brakowało krajowej strategii przeciwdziałania demencji, a systemy opieki zdrowotnej i społecznej funkcjonowały oddzielnie, co utrudniało dostęp do odpowiedniego wsparcia. Ograniczone badania naukowe dotyczące sytuacji społecznej osób cierpiących na demencję w Polsce wskazują również, że świadomość tego schorzenia w różnych grupach społecznych jest ogólnie niska.



Biorąc pod uwagę rosnącą liczbę przypadków demencji, ten brak świadomości stanowi poważną przeszkodę w poprawie jakości życia osób cierpiących na demencję i ich rodzin. Dotychczasowe inicjatywy w zakresie promocji zdrowia związane z demencją ograniczały się zazwyczaj do projektów o zasięgu lokalnym, a ich skuteczność rzadko była mierzona lub opisywana.

Aby zaradzić tej sytuacji, w czerwcu 2025 roku polskie Ministerstwo Zdrowia rozpoczęło konsultacje społeczne dotyczące Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych na lata 2025–2030. W grudniu tego samego roku program został oficjalnie wdrożony, co zapoczątkowało nowy etap działań w zakresie profilaktyki, diagnostyki, leczenia i opieki nad osobami żyjącymi z demencją w Polsce.⁵

Celem Krajowego Programu jest rozpoznanie potrzeb osób żyjących z demencją oraz zapewnienie skoordynowanych działań wspierających zarówno osoby dotknięte tą chorobą, jak i ich rodziny. Plan ten skupia się w szczególności na kilku głównych priorytetach, takich jak:

• zwiększanie świadomości społecznej,
• ograniczanie ryzyka wystąpienia demencji,
• wspieranie wczesnej diagnostyki,
• zapewnianie leczenia, opieki i wsparcia dla pacjentów,
• wspieranie pracowników służby zdrowia,
• opracowywanie lepszych systemów gromadzenia danych,
• promowanie badań naukowych.

Równolegle do działań systemowych znaczenie mają również codzienne działania podejmowane przez rodziny i opiekunów. Bliscy często jako pierwsi zauważają zmiany dotyczące pamięci, zachowania czy codziennego funkcjonowania seniorów. Ważną rolę odgrywają także aktywny tryb życia, podtrzymywanie relacji społecznych oraz unikanie izolacji.

Ważne jest wreszcie, aby poruszać ten temat w rozmowach w gronie rodzinnym. Rozmowy o zdrowiu, samodzielności i ewentualnych przyszłych potrzebach nie powinny rozpoczynać się dopiero wtedy, gdy poważny problem stanie się oczywisty. Wcześniejsze rozmowy na te tematy mogą pomóc rodzinom przygotować się i wspólnie stawić czoła przyszłym zmianom z większym poczuciem bezpieczeństwa i świadomością.

Aby zaradzić tej sytuacji, w czerwcu 2025 roku polskie Ministerstwo Zdrowia rozpoczęło konsultacje społeczne dotyczące Krajowego Programu Działań wobec Chorób Otępiennych na lata 2025–2030. W grudniu tego samego roku program został oficjalnie wdrożony, co zapoczątkowało nowy etap działań w zakresie profilaktyki, diagnostyki, leczenia i opieki nad osobami żyjącymi z demencją w Polsce.⁵

Celem Krajowego Programu jest rozpoznanie potrzeb osób żyjących z demencją oraz zapewnienie skoordynowanych działań wspierających zarówno osoby dotknięte tą chorobą, jak i ich rodziny. Plan ten skupia się w szczególności na kilku głównych priorytetach, takich jak:

• zwiększanie świadomości społecznej,
• ograniczanie ryzyka wystąpienia demencji,
• wspieranie wczesnej diagnostyki,
• zapewnianie leczenia, opieki i wsparcia dla pacjentów,
• wspieranie pracowników służby zdrowia,
• opracowywanie lepszych systemów gromadzenia danych,
• promowanie badań naukowych.

Równolegle do działań systemowych znaczenie mają również codzienne działania podejmowane przez rodziny i opiekunów. Bliscy często jako pierwsi zauważają zmiany dotyczące pamięci, zachowania czy codziennego funkcjonowania seniorów. Ważną rolę odgrywają także aktywny tryb życia, podtrzymywanie relacji społecznych oraz unikanie izolacji.

Ważne jest wreszcie, aby poruszać ten temat w rozmowach w gronie rodzinnym. Rozmowy o zdrowiu, samodzielności i ewentualnych przyszłych potrzebach nie powinny rozpoczynać się dopiero wtedy, gdy poważny problem stanie się oczywisty. Wcześniejsze rozmowy na te tematy mogą pomóc rodzinom przygotować się i wspólnie stawić czoła przyszłym zmianom z większym poczuciem bezpieczeństwa i świadomością.

Myślenie i wczesne planowanie przyszłości mogą obejmować nie tylko rozmowy o zdrowiu i potrzebach bliskich, ale również kwestie organizacyjne oraz finansowe. W sytuacji poważnej choroby lub pogorszenia stanu zdrowia rodziny często muszą mierzyć się nie tylko z nowymi obowiązkami, lecz także z dodatkowymi wydatkami. Dlatego część osób decyduje się wcześniej przeanalizować dostępne rozwiązania, które mogą pomóc w takich sytuacjach.

Przykładem jest ubezpieczenie na życie „Generali, z myślą o całym Twoim życiu” *. Zakres ochrony możesz rozszerzyć o umowy dodatkowe obejmujące m.in. poważne zachorowanie, wystąpienie zawału serca lub udaru mózgu, pobyt w szpitalu czy niezdolność do samodzielnej egzystencji. Dzięki temu zakres ubezpieczenia można dopasować do zmieniających się potrzeb rodziny na różnych etapach życia.

Zdrowie mózgu budujemy przez całe życie. Codzienne nawyki, aktywność fizyczna, relacje z bliskimi i troska o własne zdrowie mogą pomóc dłużej zachować sprawność, samodzielność i aktywną rolę w życiu rodziny. Im wcześniej zaczynamy o tym myśleć, tym większa szansa, że kolejne lata będą nie tylko dłuższe, ale również lepsze pod względem jakości życia.

* Niniejszy materiał ma charakter wyłącznie reklamowy i informacyjny oraz nie stanowi oferty w rozumieniu art. 66 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Żadne z niniejszych informacji nie stanowią doradztwa inwestycyjnego ani rekomendacji, w tym inwestycyjnych lub podatkowych. Przedstawione informacje nie stanowią pełnego obrazu funkcjonowania przedstawionego produktu i mają charakter wyłącznie przykładowy. Szczegółowe warunki umowy określone są w Ogólnych Warunkach Umowy Ubezpieczenia „Generali, z myślą o całym Twoim życiu”, przekazywanych Klientowi przed zawarciem umowy, dostępnych na www.generali.pl.

Źródła

1. OECD: Health at a Glance: Europe 2024
2. The Lancet: Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission
3. EBioMedicine / The Lancet Group: Broadening dementia risk models: building on the 2024 Lancet Commission report for a global and sex–specific approach”
4. PubMed – National Library of Medicine: Fostering social health of people with dementia: evaluation of the Razem przed siebie dementia awareness campaign in Poland – 2024
5. Monitor Polski: Krajowy program działań wobec chorób otępiennych – Polityka publiczna do roku 2030